"Норуот итэҕэллээҕэ» балаһа бүгүҥҥү ыалдьыта -- Ил Түмэҥҥэ Бүлүү улууһун уокуругуттан дьокутаат, тэтимнээхтик сайдар бырамыысыланнас салаатыгар элбэҕи ситиспит, өрөспүүбүлүкэ үгүс улууһун нэһилиэнньэтин сылааһынан хааччыйар 7000-тан тахса биэрэстэ уһуннаах «күөх төлөн» ситимин көрөр-истэр "Сахатранснефтегаз" хампаанньа кылаабына инженерэ Александр Гоголев. Кини Ил Түмэҥҥэ судаарыстыбаннай тутууга, сокуоҥҥа, экэнэмиичэскэй, инвестицияҕа, бырамыысыланнай бэлиитикэҕэ уонна тутууга, олорор дьиэ, коммунальнай хаһаайыстыбаҕа, энэргиэтикэҕэ сис кэмитиэттэрин чилиэнэ.
-- Үтүө күнүнэн, Александр Васильевич! Икки сыл курдук дьокутааттаатыҥ. Сыһыарыллыбыт кэмитиэттэргэр туох үлэни үмүрүтүспүтүҥ туһунан кылгастык билиһиннэр эрэ.
-- Үс сис кэмитиэттэргэ үлэбин сүрүн өрүттэрин билиһиннэрэр буоллахха, маннык. Экэнэмиичэскэй, инвестицияҕа уонна бырамыысыланнай бэлиитикэҕэ сис кэмитиэтигэр ааспыт сылга өрөспүүбүлүкэтээҕи 8 сокуон бырайыага киирбитэ. Балар сиэссийэҕэ ылыныллыбыттара. Кэмитиэккэ ыытыллыбыт арктика уонна хоту улуустарга таһаҕаһы тиэйии, улуустарга гаас саппараапкатын ыстаансыйаларын ситимин оҥоруу, оҥорон таһаарыыны сайыннарыы уонна «Сыыппара экэниэмикэтэ» национальнай бырайыагы олоххо киллэрии боппуруостарыгар аналлаах мунньахтарга тиһигин быспакка кыттабын.
Тутууга, олорор дьиэ, коммунальнай хаһаайыстыбаҕа, энэргиэтикэҕэ сис кэмитиэтин көрүүтүгэр ааспыт сылга 10 сокуон бырайыага киирэн, бүтэһик ааҕыыга бигэргэммиттэрэ. Бүгүҥҥү күҥҥэ «Тутааччылар эбээһилистибэлэрин толорботохторуттан эмсэҕэлээбит дьоҥҥо судаарыстыбаннай өйөбүл миэрэлэрэ» диэн сокуоҥҥа уларытыылары киллэриини көрө сылдьабыт. Кэмитиэккэ ыытыллар Дьокуускай куораты гааһынан хааччыйыы, гаас хаһаайыстыбатын көрүүгэ-истиигэ, эрэллээхтик үлэлэтии тиэмэтигэр анаан ыыппыт мунньаҕар кыттыыны ылбытым. Барыларын ааттаталыыр хайдах да кыаллыбат. Судаарыстыбаннай тутууга, сокуоҥҥа кэмитиэккэ ааспыт сылга хас даҕаны сокуон бырайыагын көрүүгэ-истиигэ кыттыбытым. Бары сиэссийэҕэ бигэргэммиттэрэ.
Федеральнай сокуоннары үксүн Саха сирин уларытыгар сөп түбэһэн үлэлииригэр кыһаллабыт. Үксүн биһиги уратыт усулуобуйабытын учуоттаабакка, Арассыыйа таһымынан биир кэлим көрөн оҥороллор.
- үлэлиирим быһыытынан итиннэ сүрүн болҕомтобун уурабын. Гаас ситимин тардыы, киллэрии болдьохторун кыччатыыга ылсан үлэлээтим. Тустаах сокуоҥҥа уларытыы киллэрэн, 6 киилэттэн 12 киилэлээххэ диэри гаас ситимин тардыы анал көҥүл ирдэниллибэтин ситистибит. Итинтэн сылтаан гааһы техническэй өттүнэн холбооһун болдьоҕо биллэрдик кыччаан биэрдэ.
Бөх-сах, сыбаалка боппуруоһа үчүгэйдик быһаарыллыбакка турар. Сокуоҥҥа этиллэринэн, биир оператор баар буолуохтаах диэн. Манна сөптөөх быһаарыныыны ыларбыт уолдьаһан турар. Холобур, өрөспүүбүлүкэ үгүс нэһилиэктэригэр баар сыбаалкалар докумуоннара кыайан оҥоһулла иликтэрин үрдүнэн олохтоохтортон онно аналлаах усунуоһу төлүөхтээхтэр диэн модьуйуу күүскэ бара турара адьас өйдөммөт.
-- Эйигин кытта кэпсэтиэм иннинэ быыбар иннинээҕи бырагыраамаҕын көрбүтүм. Онно "Бүлүү" федеральнай суолга тимир көлөлөрү гааһынан саппыраапкалыыр ыстаансыйалар тутуллалларын ситиһиэм диэн баар. Ити хаһан олоххо киирэрий? Бэйэҥ да ити туһунан этэн аһардыҥ.
- «Бүлүү» федеральнай суолга хас даҕаны учаастакка гааhынан саппараапкалыыр анал ыстаансыйалар хайаан да тутуллуохтаахтар. Билигин пропан-бутан оҥорор собуоппут кыамтатын икки төгүл улаатыннарыахтаахпыт. Собуоту саҥардан оҥоруу үлэтэ саҕаланан эһиил түмүктэниэхтээх. Салгыы 2022-2023 сылларга Дьокуускайга гааһы 160 кыраадыс диэри тымнытан убаҕас (СПГ-сжижженный природный газ) оҥорор собуоту тутан үлэҕэ киллэриэхпит. Бу уматык көрүҥэ үчүгэйэ диэн сэлээркэнэн үлэлиир мотуордаах тыраахтырдарга, таһаҕаһы тиэйэр ыарахан уйуктаах массыыналарга барсар. Бэрт сотору кэминэн гаас уматыгын туһаныы хайысхатын сайыннарыыга өрөспүүбүлүкэ таhымнаах анал бырагыраама ылыллыаҕа.
-- Чааһынай соҕус кэпсэтиигэ киириэххэ. Үлэҕиттэн иллэҥсийдиҥ даҕаны тугунан дьарыктанаҕын? Төһө да эппиэтинэстээх үлэҕэ сырыттаргын хайдах эмит гынан сынньанарыҥ буолуо.
-- Саха киһи быһыытынан булт-алт диэн баран муннукка ытаабыт киһибин. Бултуурбун, айылҕаҕа сылдьарбын олус сөбүлүүбүн, астынабын. Туруорсан туран саас, күһүн хайаан да бултуу барабын. Өрөбүллэрбэр эмиэ иллэҥ кэмнээх буоллум да айылҕа диэки көрөбүн. Мантан саас биир эмит өрөбүллэрбэр балыктыам. Күһүн үксүн сирин-уотун билэрдии, аймахтарбын да көрсөөрү дойдубар Бүлүү улууһун Дьөккөнүгэр баран кустуубун. Онтон саас ордук хоту барааччыбын, Эдьигээн эргин сылдьабын. Эбэһээт өлгөм соҕуһу бултуура-алтыыр диэн буолбатах, саамай сүрүнэ, айылҕаҕа сылдьан сынньаныы.
-- Оччоҕуна булт диэн тугун-ханныгын буоларыҥ быһыытынан бииргэ үлэлии сылдьар кэллиэгэлэргин саас, күһүн кэмигэр уоппускаҕа тута ыыталыыр эбиккин.
-- Оннук. Бултуу бараары гынныбыт диэтилэр биир тыла суох, үгүһү кэпсэтэ барбакка, тута ыытабын. Аҕыйах күн айылҕаҕа сылдьан, бултаан-алтаан кэлбиттэрэ быдан ордук. Ол сылдьан кэлээт, үлэлэрин таһаарыыта уон оччонон үрдүк буолар. Мин ону бэйэбинэн да билэбин. Саас, күһүн бултуулларын сөбүлүүр дьону уоппускаларын биэрэн ыыппат салайааччылары биир бэйэм адьас өйдөөбөппүн.
-- Бырамыысыланнаска олохтоох эдэр каадырдар син хатанан үлэлии сылдьаллар быһыылаах. Эн үлэлиир хампаанньаҕар ити хайдаҕый?
-- «Сахатранснефтегаз» хампаанньаны ылан көрдөххө, үксүбүт 30 саастарыттан 40-гар диэри саастаах эдэр дьон үлэлии сылдьабыт. 40-тан 60-гар диэри саастаахтар суохтарын кэриэтэ, 60-тан аҕа саастаахтар адьас аҕыйахтар, тарбахха баттаналлар. Бу 90-с сыллар сабыдыаллара буолар. Татарстантан, Украинаттан кэлэн анаан-минээн гаас бырамыысаланнаһыгар үлэлээбиттэр 90-с сыллар эргин дойдуларыгар төннөн хаалбыттар. Бастакы президеммит Михаил Николаев сөптөөх хайысханы тутуһан анал департамент тэрийэн, оччолорго элбэх оҕону соҕуруу куораттар университеттарыгар гаас, ньиэп идэлэригэр үөрэттэрбитэ. 97-98-с сылларга үөрэммиттэр бу билигин 30-40 саастаах уолаттар үлэлии-хамсыы сылдьабыт. «Сахатранснефтегазка» сезон кэмигэр 2500 киһи үлэлиир. Бу кулун тутартан алтынньыга диэри кэлэр кыстыкка бэлэмнэнии үлэтэ саҕаланаары турар. Билигин Дьокуускайтан Намҥа тиийэр иккис магистральнай утахха 18 км уһуннаах учаастагы саҥардан уларытыы күүскэ барар турар, саамай улахан болҕомтобут итиннэ уурулунна. Ити ситимнэр эргэрэн тураллар, 50-ча саастаахтар. Хампаанньаҕа саамай хайҕаллааҕа диэн 100 % олохтоох каадырдар үлэлииллэр. Ол аата бу дьон бары улуустарга, Дьокуускайга олороллор, дьиэ кэргэннээхтэр, ханна да барбаттар-кэлбэттэр, бэйэлэрин тус эбээһинэстэрин толороллор. Онон ыксаллаах быһыы-майгы да буоллаҕына, ону бэйэбит туоратар кыахтаахпыт. Үөрэхтэрин бүтэрэн кэлбит эдэр дьону, төһө кыалларынан, үлэҕэ ыла сатыыбыт. Каадыр боппуруоһунан үчүгэйдик дьарыктанар бүтүн отдел баар. Тоҕо диэтэххэ, гаас курдук техническэй хайысхаҕа үчүгэй каадырдар оруоллара олус улахан.
- «Сахатранснефтегаз» АУо курдук улахан хампаанньаҕа үлэлээбитиҥ ыраатта. Эн быһаччы кыттыыгынан Өлүөнэ өрүһү уҥуордаан икки утахтаах гаас турбата тутуллубута, Бүлүүгэ, Ленскэйгэ гаастаах сирдэри туһаҕа таһаарыы үлэтэ олоххо киирбитэ, саахала суох гааһынан хааччыйыыга туһуламмыт бөдөц гаас турбаларын 3 утаҕын киллэриигэ эмиэ үлэлэспитиҥ. Ордук ханнык үлэни чорботоҕун, сүрэххэр чугастык ылынаҕын?
-- Бу улахан кэлэктиип, биир санаалаах инженердэр уопсай үлэбит түмүгэ диэн бэлиэтиэххэ наада. Дьиҥэр, хас биирдии эбийиэк биһиги иннибитигэр олох хатыламмат сыалы-соругу туруорбута. Бу этиллибит тутуулар бары аан маҥнайгынан олоххо киирбиттэрэ. Ирбэт тоҥ сиригэр Улуу Өлүөнэ эбэ аннынан гаас турбатын тутуу диэн өрөспүүбүлүкэ салалтата, учуонайдар, инженердэр уонна олоххо киллэрээччи оробуочайдар бүттүүммүт үлэтэ. Утуйар ууну умнан туран үлэлээбиппит. Аҥардас бырыйыактаммыт "хаалаах" турбаны сыбааркалааһын саҥа ньымата үгүс сыраны-сылбаны ылбыта. Бу үлэ миэхэ туох даҕаны улахан оскуоланан буолбута. Аны туран, Отраднинка сир баайдаах сирин туһаҕа таһаарыы. Биһиэхэ 3 ый бэриллибитэ. Сир анныгар баар гааһы туһаҕа таһааран, Ленскэйи гааһынан хааччыйыы кытаанах соруга турбута. Эмиэ бары биир киһи курдук турунан үлэлээбиппит. Бу үлэни биһиги бары ытыктыыр киһибит Александр Юрьевич Попов иилээн-саҕалаан ыыппыта. Ыксаллаах быһыыга-майгыга биһиги бары турунан ханнык баҕарар соругу быһаарар кыахтаах эбиппит диэн санаа миэхэ киирбитэ. Ону таһынан Орто Түҥнээҕи сири туһаҕа таһаарыы бырайыага эмиэ туһугар туспа улахан үлэ. Бүлүү кытыы сытар үс нэһилиэгэ бу сиртэн гаастанан олороллор. Дьиҥэр, Орто Түҥ кыамтата олус улахан. Салгыы туһаҕа таһаардахха Бүлүү эҥэр улуустара салгыы гаастаныахтара, ону таһынан Саха сирин киин өттүн да хааччыйар кыахтаах.
Куттала, саахала суох үрдүк хаачыстыбалаах гааһынан хааччыйар иһин үлэлиибит, ол инниттэн эргэ турбалары саҥардабыт, саҥа технологияны, ньыманы үлэбитигэр киллэрэбит. Улаата турар куораттар, нэһилиэктэр наадыйыыларыгар сөптөөх гааһынан хааччыйарга илиибитин араарбакка үлэлиибит.
-- Бырамыысаланнас экологияны кытта иҥнээх сап курдуктар. Манна эмиэ кыттыһар буолуохтааххын.
-- Экологияҕа, төһө кыалларынан, болҕомто ууруллуохтаа эрээри, барытын үөрэтэн, сыныйан баран, сөптөөх быһаарыныы ылыллыахтаах. Наһаа биир эрэ өттүгэр охтуу суох буолуохтаах. Ардыгар экология боппуруоһун бэлиитикэҕэ сыһыары тутуу баар. Маннык буолуо суохтаах.
Кыһыл Сыырга нэһилиэнньэ түүннэри-күнүстэри умайар гаас төлөнүн саптара сатыыр. Сөптөөх этии. «ЯТЭК» хампаанньа салалтатын кытта ити боппуруоска кэпсэтии ыыттыбыт, эһиил ити уоту саба тутуохтаахтар. Гаас уота түүннэри-күнүстэри умайыахтааҕын оннугар атын техническэй ньыманы туһаныахтара.
-- Дьокутаат буолуоххуттан дьон биирдиилээн эйигин көрсөн, туруорсар боппуруостара элбэх буолуохтаах. Итини туох дии саныыгын?
- Биллэн турар, элбэхтик кэлэн көрсөн бараллар. Дьон билигин ситэ өйдүү илик. Дьокутаат буолла даҕаны киниттэн матырыйаалынай көмө көрдүү сатыыллар. Бэйэлэригэр сыһыаннаах тыҥаан турар боппуруостарын тута быһаартара сатыыллар. Холобур, дьиэбит тымныы, оҕобут үөрэнэ барыахтаах, ким эрэ ыарыйда. Биллэн турар, чахчы ыксаллаах балаһыанньаҕа түбэспиттэри өйдүөххө сөп. Онтон сокуон өттүгэр боппуруоһу ким да туруорбат, интэриэһиргии да барбаттар. Үүт сыанатын үрдэтэри эрэ туруорсаллар. Ити өйдөнөр. Сокуоннарга уларытыылары киллэриигэ элбэх этиини, туруорсууларын киллэрэллэрэ буоллар быдан көдьүүстээх буолуох этэ.
Кэпсэттэ Александр ТАРАСОВ.